Hayvanları Kurtarırken Ne Yaptık?

Hayvanları Kurtarırken Ne Yaptık?

Yorgun iki at
Hayvan hakları mücadelesine dışarıdan bakmıyorum. Konyaaltı Dostları Derneğinin kurucu yönetim kurulu üyelerindenim; bugün Antalya Dostları Derneği adıyla çalışmalarını sürdüren derneğimizin başkanlığını yapıyorum.

HAYTAP Yönetim Kurulu Başkanı Avukat Ahmet Kemal Şenpolat’la da birlikte çalıştık. Ben de yıllarca hayvanların çalıştırılmasının sona ermesini savundum. Şimdi, o mücadelenin içinde edindiğim deneyimle bir soruyu yeniden soruyorum: Hayvanları çalıştırılmaktan kurtardığımızda yaşamlarını da koruyabiliyor muyuz?

New York’taki fayton tartışmasında bu soruyu sorduğum için sömürüyü savunmakla suçlandım. Tartışmanın kaynağı, New York Belediye Meclisinin 22 Ekim 2026'da kabul ettiği ve Central Park'taki faytonculuğu aşamalı olarak sona erdirmeyi öngören Romanch's Law düzenlemesidir. Karar, hayvanların çalışma koşullarına ve kamu güvenliğine ilişkin itirazların yanında, Haziran 2026'da bir fayton kazasında 18 yaşındaki Romanch Mahajan'ın hayatını kaybetmesinin ardından alındı. Oysa söylenen sözün sahibini mahkûm etmek, sorduğu soruya cevap vermiyor. Bir yasağın gerekçesi haklı olabilir; uygulaması eksik, sonuçları ise beklenmedik olabilir. Bunları birlikte değerlendirmeden ilerleyemeyiz.

Bu soruları ilk kez sormuyorum. “103 Çad’lı Çocuk ile Türkiye’nin Köpekleri” başlıklı yazımda hayvanların yurt dışına sahiplendirilmesinin ticarete dönüşmesi tehlikesini, “Hayvan Hakları İçin Politik Olmak” yazımda ise öldürmeye karşı kamusal sorumluluğun gerekliliğini tartışmıştım.

Bugün Adalar ve Antalya'daki atların akıbetini sorgularken geçmişte savunduğum yaşam hakkı anlayışından uzaklaşmıyorum. Hayvanların sömürülmesine ve öldürülmesine karşı çıkarken, onları korumak amacıyla aldığımız kararların sonuçlarını da sorguluyorum. Çünkü bir uygulamayı kaldırmakla o uygulamadan etkilenen canlıların geleceğini güvenceye almak aynı şey değildir.

Adalar ve Antalya: Kararın ardından

İstanbul Adalar’da atların kötü koşullarda çalıştırılması, hastalık ve ölümler haklı bir tepki yaratmıştı. Faytonculuk sona erdirildi. İstanbul Büyükşehir Belediyesinin 3 Mayıs 2021 açıklamasına göre satın alınan 1.179 at ile doğan 20 taydan oluşan 1.199 hayvanın 860’ı sahiplendirildi; 224’ü öldü, 115’i belediyenin bakımında kaldı. Sahiplendirme taahhüdünün en az bir yıllık olması da ayrıca düşündürücüydü.[1]

Antalya’da 2019’da faytonculuk kaldırıldıktan sonra koruma altına alınan 40 at sahiplendirildi. Haziran 2021’de yayımlanan haber, ikisinin öldüğünü, ikisinin çalındığını, üçünün kaybolduğunu bildirdi.[2] Bunlar ciddi olaylar. Ama dürüst davranalım: Bütün ölümlere yasakların yol açtığı kanıtlanmış değil; faytonculuk devam ederken de atlar ölüyordu. Ayrıca kalan hayvanların tamamının kesildiği veya “sucuk olduğu” iddiası eldeki kayıtlarla doğrulanmıyor. Yanlış bir genelleme yapmak yerine her atın kayıtlarını, ölüm nedenini ve bugünkü durumunu soralım. Bir koruma kararının başarısı, yalnızca kaç hayvanın çalıştırılmaktan kurtarıldığıyla değil, sonrasında kaçının hayatta kaldığı, hangi koşullarda yaşadığı ve bakımının ne ölçüde güvenceye alındığıyla değerlendirilmelidir. Bu bilgilerin düzenli olarak açıklanması, hayvanları koruma sorumluluğunun kamusal denetimini mümkün kılar.

Sokak köpeklerinde de benzer bir sorumlulukla karşı karşıyayız. Yıllar önce yurt dışına sahiplendirmeleri araştırırken, hayvanı bir başkasına teslim etmenin onu korumak anlamına gelmediğini görmüştük. Belediyelerin topladığı köpekleri kırsala veya ormana bırakması, bakım yükümlülüğünden kurtulmanın kabul edilebilir bir yolu değildir. Böyle bir uygulama hayvanları açlık, hastalık ve öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya bırakabilir. Üstelik 2024 tarihli 7527 sayılı Kanun, belediyeler adına toplanan hayvanların bakımevi dışına terk edilmesini yasaklarken belirli koşullarda köpeklerin öldürülmesine de olanak tanıdı (7527 sayılı Kanun, RG: 02.08.2024, Sayı: 32620). İnsanların güvenliği ile hayvanların korunması birbirinin karşıtı değildir. Ancak toplumsal sorunların çözümünü hayvanların yaşamına son vermekte arayan bir düzenlemeyi yeterli bulamayız. Kamu yönetiminin görevi, hayvanları sokaktan uzaklaştırmak veya öldürmekle sınırlanamaz; kısırlaştırma, sağlıklı barınma, bakım, sahiplendirme, denetim ve insanların güvenliğini birlikte sağlayan kalıcı çözümler üretmektir.

Bir canlı ne zaman “yük” sayılıyor?

Yakın geçmişte at arabalarıyla yük taşınır, eşek ve katırlar çalışır, öküzler tarla sürerdi. Motorlu araçlar ve makineler bu işlerin çoğunu devraldı. Çalışma yükünün azalması hayvanlar için iyi olabilir; fakat onları besleyen ekonomik ilişkinin sona ermesi, yerine bir bakım düzeni kurulmadığında yeni riskler yaratabilir. Bir at artık yük çekmiyor diye ot, su, hareket ve veteriner ihtiyacını yitirmiyor. Schopenhauer, hayvanların acısını ahlaki sorumluluğumuzun dışında bırakmaz. Dostoyevski'nin Suç ve Ceza romanında dövülerek öldürülen at, sahibinin mülk üzerindeki yetkisinin nasıl şiddete dönüşebildiğini gösterir. Nietzsche'nin Torino'da dövülen bir ata sarıldığı anlatısı ise tarihsel kesinliği tartışmalı olsa da insanın hayvanın acısı karşısındaki tutumunu düşündürür.[3] Ancak merhamet etmekle yaşamı güvenceye almak aynı şey değildir. Atı kamçıdan kurtardıktan sonra ne yapacağımızı da bilmeliyiz.

Horace McCoy'un 1935'te yayımlanan, Sydney Pollack'ın 1969'da sinemaya uyarladığı Atları da Vururlar eserinde, yoksul insanların çaresizliği bir dans yarışmasında kazanç ve eğlence konusu yapılır. Romanın sonunda Gloria'nın isteği üzerine onu öldüren Robert, davranışını acı çeken atların vurulmasına benzetir. Bu trajik son, bizi yalnızca öldürme kararının haklılığıyla değil, bir insanı böyle bir çıkmaza sürükleyen toplumsal koşullarla da yüzleştirir. Hayvanlar bakımından da benzer bir sorumluluğumuz var: Çalıştırılmaları, terk edilmeleri veya öldürülmeleri üzerine karar verirken, içinde yaşadıkları koşulları kimin oluşturduğunu ve başka hangi yaşam olanaklarının sağlanabileceğini sorgulamalıyız.[3]

İnsanın genel davranışına da bakalım: Herkes hayvanları aynı duyarlılıkla görmüyor. Köpeğini çok seven kişi ona tavuk veya başka bir hayvanın etini yedirebiliyor; bir canlıya yakınlık duyarken ötekinin yaşamını göz ardı edebiliyor. Bu örnek tek başına kişiyi ikiyüzlü ilan etmez; beslenme alışkanlıklarının, evcil hayvanların ihtiyaçlarının ve türler arasındaki ahlaki ayrımların ne kadar karmaşık olduğunu gösterir. Veganların burada yönelttiği itirazı ciddiye almalıyız: Bir hayvanı sevip diğerini yalnızca tüketilecek bir ürün olarak görmek hangi gerekçeyle savunulabilir? Tom Regan ve Gary Francione’nin hayvanların ahlaki statüsüne ilişkin eserleri bu soruyu köklü biçimde tartışır.[4]

Ekonomik yarar sağlamayan canlının gereksiz görülmesi, insanlarla hayvanların ortaklaşa karşılaştığı bir tehlikedir. Geniş aileden çekirdek aileye geçiş, yaşlı anne babaların ayrı yaşamasını yaygınlaştırmıştır; ancak ayrı yaşamak her zaman dışlanmak değildir. Sorun, yaşlandığı veya çalışamadığı için insanın bakımının maliyet hesabına indirgenmesidir. Kapitalist toplumda üretimden çekilen insanın da yük çekemeyen atın da ekonomik işlevi öne çıkarılabilir. Oysa bir insanın ya da hayvanın yaşama değeri, sağladığı kazançla ölçülemez. İnsan emeğinin sömürülmesiyle hayvanların çalıştırılması aynı toplumsal ilişki değildir; fakat her ikisinde de ekonomik yararın yaşam üzerinde belirleyici hâle gelmesini sorgulayabiliriz. Komünist düşüncenin ihtiyaçlara ve ortaklaşa sorumluluğa dayanan yaklaşımını diğer canlılarla ilişkilerimize de taşıyabilir miyiz?[5] Bu soru, hayvanların yaşamının sahiplerine kazanç sağlamaktan bağımsız olarak nasıl güvenceye alınacağını araştırmamızı gerektiriyor.

Burada birbirinden ayrı düşünemeyeceğimiz üç ilişki var: Hayvanın insanın ekonomik amaçları için çalıştırılması, alınıp satılabilen bir mülk olarak görülmesi ve artık çalışamadığında bakımının kimin sorumluluğunda olacağı. Sömürüye son vermek, her türlü insan-hayvan ilişkisini ortadan kaldırmayı gerektirmez. Ancak bir ilişkinin karşılıklı yarar sağladığını söylemek de hayvanın çalıştırılmasını kendiliğinden haklı kılmaz. Önce bu ilişkinin hayvana ne yaptığını, hangi ihtiyaçlarını karşıladığını, hangi davranışlarını engellediğini ve insana sağladığı yararın onun yaşamını ne ölçüde etkilediğini araştırmalıyız. Hayvanın bakımını da sahibine sağladığı ekonomik yarara bağımlı olmaktan çıkarmalıyız.

Bunun için kamusal kaynak ayrılması, bakım koşullarının denetlenmesi ve sorumluluğun yaşam boyunca sürdürülmesi gerekir. Böylece özgürlük talebi, yalnızca bir yasağın değil, yaşamı koruyan yeni ilişkilerin konusu haline gelir.

Yararlanmak mı, sömürmek mi?

İnsan, doğanın dışında değil, onun içinde yaşayan bir varlıktır. Diğer insanlarla ve canlılarla ilişki kurmadan yaşamını sürdüremez. Bir kadınla erkeğin birlikteliğini yalnızca cinselliğe veya birbirlerinden yararlanmalarına indirgeyemeyiz; bu ilişkiden ortak yaşam, aile, çocukların yetiştirilmesi ve yeni toplumsal sorumluluklar doğabilir. Birlikteliğin oluşturduğu bütün, tarafların ayrı ayrı özelliklerinden daha fazlasını içerir. Farklı özelliklerdeki sodyum ve klorun birleşerek yeni özelliklere sahip sofra tuzunu oluşturması da bir ilişkinin sonucunda ortaya çıkabilecek niteliksel değişimi düşünmemizi sağlar. Elbette toplumsal ilişkiler kimyasal tepkimeler değildir. Hayvanların evcilleştirilmesi de insanların ve hayvanların yaşamını değiştirmiş; beslenme, korunma, çalışma ve birlikte yaşama gibi karşılıklı yararlar kadar bağımlılık, mülkiyet ve sömürü biçimleri de üretmiştir. Bugün kedi ve köpeklerle kurulan bağın önemli bir bölümü ekonomik değil, duygusal ve toplumsaldır. Dolayısıyla bir ilişkinin niteliğini yalnızca taraflardan birinin sağladığı yararla değil, ortaya çıkardığı yaşam biçimi, karşılıklı ihtiyaçlar, güç ilişkileri ve sonuçlarıyla değerlendirmeliyiz.

İnsan, hayvan, bitki, toprak ve su aynı özelliklere sahip değildir; ihtiyaçları ve korunma biçimleri de farklıdır. Bitkilerin çevresel uyarılara tepki vermesi, hayvanlar gibi bilinçli acı deneyimlediklerinin kanıtı değildir.[6] Bu nedenle bütün varlıklara aynı kuralları uygulayamayız. Hayvanların acısını, korkusunu ve yaşamını; ormanların, akarsuların ve toprağın ise ekolojik bütünlüğünü ve kendini yenileme gücünü gözetmeliyiz. İnsan ihtiyaçlarını da dışlamadan, doğayla kurduğumuz ilişkilerin ekolojik sınırlarını belirlemeliyiz.

İnsan emeğinin sömürülmesine karşı çıkarken çalışmanın kendisine karşı çıkmıyoruz. Çalışanın emeğinin karşılığını almasını, sosyal güvenliğe kavuşmasını, üretim araçları ve toplumsal zenginlik üzerindeki eşitsiz ilişkilerin değişmesini istiyoruz. Daha ileri bir toplumsal düzende üretimin kazanç için değil, insanların ihtiyaçlarının karşılanması için düzenlenmesini savunuyoruz. İnsanın insanı sömürmesiyle hayvanlardan yararlanılması aynı ilişki değildir. Ancak bu farklılık, hayvanlarla kurduğumuz ilişkilerin hangi koşullarda sömürüye dönüştüğünü ve bu ilişkileri nasıl değiştirebileceğimizi sorgulamamıza engel değildir.

Hayvanların mülk olarak görülmesine son verilmesini savunanlar, iyi bakım ve çalışma koşullarının sömürüyü ortadan kaldırmayacağını ileri sürüyor. Bu itiraz önemlidir; çünkü hayvanın iyi beslenmesi, alınıp satılmasını veya yaşamının başkasının kararlarına bırakılmasını haklı kılmaz. Karşılıklı yarar sağlayan ilişkilerin kurulabileceğini savunanlar ise hayvanın ihtiyaçlarının, davranışlarının ve karşı koymasının nasıl gözetileceğini açıklamak zorundadır.[7] Mülkiyetin kaldırılması ile bugün yaşayan hayvanların bakımının güvenceye alınması birbirinin alternatifi değildir.

Bir ilişkinin sona erdirilmesini savunmakla, o ilişkinin nasıl sona erdirileceğini belirlemek ayrı sorumluluklardır. Hayvanlardan yararlanmanın hiçbir koşulda meşru olmadığını düşünenler de belirli koşullarda karşılıklı yararın mümkün olduğunu savunanlar da bugün yaşayan hayvanların bakımının, beslenmesinin ve geleceğinin nasıl güvenceye alınacağını açıklamalıdır. Görüş ayrılıklarımızı gidermesek bile yaşamın korunması için ortak çözümler geliştirebiliriz.

Hayvanların etinden, sütünden, yumurtasından, balından, yününden ve derisinden yararlanmayı aynı biçimde değerlendiremeyiz. Ürün elde etmekle bir hayvanı öldürmek farklı müdahalelerdir; ancak öldürülmeden yapılan üretim de hayvana zarar verebilir. Tedaviyle giderilemeyen ağır acılar karşısında veteriner hekimce değerlendirilen ötanazi, hayatta kalma zorunluluğuyla öldürme ve ticari kesim aynı gerekçelere dayanmaz. Doğada etçil hayvanların avlanması da insanların hayvanları sınırsızca öldürmesini haklı kılmaz. Sığır, koyun, keçi, domuz ve tavukların yalnızca etleri için yetiştirilip öldürülmesini değişmez bir beslenme zorunluluğu sayamayız. Ancak insanların yaşadıkları coğrafya ve beslenme olanakları da aynı değildir. Bu nedenle her durumda gerçek ihtiyaç, erişilebilir alternatifler, hayvana verilen zarar ve toplumsal sonuçlar birlikte araştırılmalıdır. Daha az acı vererek öldürmek, öldürmenin gerekli olduğunu kanıtlamaz. Soframızdaki eti çoğu zaman bir gıda ürünü olarak görüyoruz; oysa bu et, yaşamış bir hayvanın bedeninden geliyor. Kesilip parçalanması, paketlenmesi ve satılması, hayvanın yetiştirilmesiyle öldürülmesi arasındaki ilişkiyi tüketicinin gözünden uzaklaştırıyor. Bu nedenle et tüketimini yalnızca damak tadı veya bireysel tercih olarak değil, canlı hayvanların yetiştirildiği, emek harcandığı ve öldürme kararlarının alındığı bir üretim ilişkisi olarak da değerlendirmeliyiz.

Bir canlının başka bir canlıyla beslenmesi doğanın maddi gerçekliğidir. Ancak aslanın, kurdun veya başka bir yırtıcının avlanmasıyla insanın hayvanları kesim amacıyla yetiştirmesi aynı ilişki değildir. Yırtıcı hayvanların beslenme ihtiyaçlarını ortadan kaldıramayız; onları doğalarına aykırı biçimde yaşamaya zorlamak da hayvanları korumak değildir. Doğadaki avcı-av ilişkilerine, bütün hayvanları ölümden kurtarma iddiasıyla müdahale etmeyi değil, ekolojik ilişkileri ve yaşam alanlarını korumayı esas almalıyız. İnsan bakımındaki etçil hayvanların beslenmesinde ise türün sağlık ihtiyaçları belirleyici olmalı; başka hayvanların öldürülmesini azaltabilecek güvenli seçenekler bilimsel olarak değerlendirilmelidir.

İnsanın başka canlılardan yararlanması, yaşamın maddi gerçeklerinden biridir; ancak bu gerçek, her yararlanma biçiminin zorunlu veya haklı olduğu anlamına gelmez. İnsanlar arasındaki çalışma ilişkilerinde sömürüye karşı çıkarken çalışmayı ortadan kaldırmayı değil, ilişkinin koşullarını ve üretim düzenini değiştirmeyi amaçlıyoruz. Hayvanlarla ilişkilerimizde de aynı sorgulamayı, türlerin farklı özelliklerini gözeterek yapmalıyız. İnsanın beslenmesiyle aslanın veya kurdun avlanması aynı koşullara dayanmaz. İnsan, bilgi ve üretim araçları sayesinde beslenme biçimlerini değiştirebilir; ancak herkesin aynı olanaklara sahip olduğunu varsayamayız. Bu nedenle hayvanların etleri için öldürülmesini değerlendirirken gerçek ihtiyaçları, mevcut seçenekleri, üretim ilişkilerini, verilen zararları ve dönüşümün sonuçlarını birlikte ele almalıyız. Hedefimiz, yaşamı koruyan olanakları genişletmek, önlenebilir sömürü ve öldürmeyi azaltmak, mümkün olan alanlarda sona erdirmek ve bugün yaşayan hayvanların geleceğini güvenceye almaktır.

Atların, eşeklerin ve develerin çalıştırılmalarına son verilmesi, kesime gönderilmelerini haklılaştırmaz. Üretimden çıkarılan diğer hayvanların da yaşamları güvenceye alınmalıdır. Beslenme, sağlık, barınma, hareket ve sosyal ilişki ihtiyaçları türlerine, yaşlarına ve sağlık durumlarına göre bilimsel olarak belirlenmelidir. Yabani hayvanlarda türlerin devamlılığı, yaşam alanları ve ekolojik ilişkiler de gözetilmelidir. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütünün çalışan hayvanların refahına, Uluslararası Doğa Koruma Birliğinin yabani türlerin sürdürülebilir kullanımına ilişkin ölçütleri bu değerlendirmelerde yararlanabileceğimiz kaynaklardır.[8] Ancak bu kuruluşların belirlediği standartlar, hayvanların hangi koşullarda çalıştırılabileceği veya öldürülebileceği konusunda ulaşabileceğimiz son düşünsel aşama değildir.

Daha ileri bir toplum anlayışında hayvanların yaşamı üzerindeki tasarruf yetkisini mülkiyetin doğal sonucu olarak kabul etmek zorunda değiliz. Ekonomik kazancı, alışkanlığı veya eğlenceyi bir canlının öldürülmesi için yeterli gerekçe saymamalıyız. Hayvanların yalnızca kesilmek veya ekonomik ürün sağlamak amacıyla yetiştirilmesine dayanan üretim ilişkilerini dönüştürmeyi hedeflemeli; bu süreçte başka beslenme ve üretim olanaklarını geliştirirken bugün yaşayan hayvanların bakımını da güvenceye almalıyız. Bununla birlikte gerçek beslenme ve yaşamsal güvenlik zorunluluklarını, insanların yaşadığı maddi koşulları göz ardı etmeden ayrıca değerlendirmeliyiz. Bu kararlar yalnızca hayvan sahibine, işletmeciye veya devlet görevlisine bırakılamaz. Bilimsel değerlendirme bağımsız uzmanlarca yapılmalı; hakları belirleyen kurallar demokratik süreçlerle oluşturulmalı, hayvanların çıkarlarını savunacak temsilcilere etkili itiraz ve başvuru yolları tanınmalıdır. Hiçbir canlının yaşama olanağı, insana kazandırdığı paraya veya üretim gücüne bağlı olmamalıdır.

Bir hayvanın etinden, derisinden veya organlarından yararlanılması da tek bir hükümle açıklanamaz. Yalnızca derisini elde etmek için öldürülen hayvanla doğal nedenlerle ölmüş bir hayvanın kalıntılarından yararlanılması aynı değildir. Ancak hayvanın başka bir amaçla öldürülmüş olması da derisinin kullanılmasını kendiliğinden haklı kılmaz; bu kullanımın öldürmeyi ekonomik bakımdan teşvik edip etmediği araştırılmalıdır. Süt, yumurta, yün ve bal üretiminde ise hayvanın öldürülmemesi tek başına yeterli ölçü değildir. Üretimin hayvanın bedeni, sağlığı, üremesi ve yaşam koşulları üzerindeki etkileri belirleyicidir.

Bilimsel araştırmalarda da benzer bir sorumlulukla karşı karşıyayız. İnsan sağlığını korumak veya hastalıkları tedavi etmek amacıyla yapılan çalışmalar önemlidir; fakat bilimsel yarar iddiası, insanlar ya da hayvanlar üzerinde sınırsız deney yapılmasını haklı kılamaz. İnsanların katıldığı araştırmalarda özgür ve bilgilendirilmiş rıza, hakların korunması ve bağımsız etik denetim vazgeçilmezdir. Hayvan deneylerinde ise önce hayvan kullanılmayan yöntemler araştırılmalı; zorunlu olduğu ileri sürülen çalışmaların bilimsel değeri, beklenen yararı ve hayvanlara vereceği zarar bağımsız olarak değerlendirilmelidir. Kullanılan hayvan sayısının azaltılması ve acının mümkün olduğunca önlenmesi de bu sorumluluğun parçasıdır.[9] Üstelik bir deneyin bilimsel bakımdan gerekli görülmesi, ona yönelik ahlaki itirazları bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Bütün bu sorunları tek bir yasakla veya sınırsız yararlanma anlayışıyla çözemeyiz. Yaşamı korumak, doğadan hiç yararlanmamak değildir; başka bir canlının yaşamı üzerinde tasarrufta bulunmayı da sıradan bir ekonomik hak olarak görmemektir.

Sömürüden çıkışın yolu ne olabilir?

Atlardan hareketle tartıştığımız sorun, diğer hayvanlarla kurduğumuz üretim ilişkilerinde de karşımıza çıkıyor. Değiştirmemiz veya sona erdirmemiz gereken ilişkileri belirlediğimizde bugün yaşayan hayvanların geleceğini nasıl güvenceye alacağız? Üretimden çekilenler nerede yaşayacak, bakımlarını kim üstlenecek?

Üretim biçimini değiştirmek, bugün yaşayan hayvanları ölüme terk etmek anlamına gelemez. Yeni hayvanların yalnızca üretim amacıyla yetiştirilmesinin azaltılması, mevcut hayvanların yaşam boyu bakımının sağlanmasıyla birlikte planlanmalıdır. İnsan bakımına bağımlı hayvanların doğaya bırakılması her zaman çözüm değildir. Her türün beslenme, sağlık, barınma ve hareket ihtiyaçları gözetilmeli; yalnızca hayatta kalmaları değil, kendilerine uygun koşullarda yaşamaları güvence altına alınmalıdır.

Et üretiminde bitkisel protein kaynakları, süt ve yumurta tüketiminde beslenme ihtiyaçlarını karşılayabilecek hayvansal olmayan seçenekler, deri ve yün yerine dayanıklı ve ekolojik etkileri gözetilmiş malzemeler geliştirilebilir. Bal tüketiminde de alternatifler bulunabilir; arıların doğadaki yaşamsal görevleri ise yalnızca bal üretimi üzerinden değerlendirilemez.

Üstelik bu dönüşüm yalnızca hayvanları değil, geçimini hayvancılıktan sağlayan insanları da ilgilendiriyor. Küçük üreticinin, tarım işçisinin, çobanın ve ailesinin geçim olanaklarını görmezden gelen bir yasak, ekonomik yükü yine emekçilere bırakabilir. Bu nedenle kamusal destek, üreticilerin başka geçim alanlarına geçebilmesi, sağlıklı ve erişilebilir beslenme, bilimsel araştırma ve hayvanların yaşam boyu bakımının finansmanı birlikte planlanmalıdır.[10]

Böyle bir dönüşüm yalnızca yasaklarla gerçekleştirilemez. Üreticiler, emekçiler, veteriner hekimler, bilim insanları, yerel yönetimler ve hayvan hakları örgütleri karar ve denetim süreçlerine katılmalıdır. Hayvanların çıkarlarını savunacak bağımsız temsilciler bulunmalı; bu temsilcilerin gerekçeli kararlara itiraz ve başvuru olanakları olmalıdır.[11] Hayvanların kayıtları, bakım koşulları ve ayrılan kamusal kaynaklar denetlenmeli; ihmaller karşısında sorumlular hesap vermelidir. Böylece üretim ilişkilerinin değiştirilmesi, mevcut hayvanların korunması ve insanların geçim güvencesi birlikte ele alınabilir.

Ekolojik, demokratik ve komünist bir toplum, yalnızca üretim araçlarının mülkiyetini değil, üretimin amacını ve yöntemlerini de değiştirmelidir. Üretim sermayenin kazancına değil, toplumsal ihtiyaçlara yönelmeli; doğanın kendini yenileme gücü, diğer canlıların yaşam koşulları ve insanların geçimi birlikte gözetilmelidir. Ortaklaşmacılık, zenginlik kadar kararların ve sorumlulukların da paylaşılmasıdır. Bir toplumun özgürlük anlayışını yalnızca insanlara tanıdığı haklarla değil, kendisini savunamayan canlılar üzerindeki gücünü nasıl sınırlandırdığıyla da değerlendirmeliyiz. Üretimin ortaklaşa örgütlenmesi, diğer canlıları toplumun sınırsız tasarrufuna bırakmak değil, onların yaşamını da güvenceye alan sorumluluklar oluşturmak anlamına gelmelidir. Ekolojik sınırları hiçe sayan bir üretim komünist olduğu iddiasıyla, insanların temel ihtiyaçlarını karşılamayan bir ekoloji politikası da adalet adına savunulamaz. Demokratik katılım, toplumsal eşitlik ve yaşamın korunması birbirinden ayrı hedefler olmamalıdır.

Sömürüyü bitirmek, yaşamı güvenceye almak

Bu toplum anlayışının ne anlama geldiğini, tartışmaya başladığımız atların çalışma koşulları üzerinden yeniden değerlendirebiliriz. “İşçiler de sömürülüyor; öyleyse çalışmasınlar mı?” diye sorduğumda, “Atlar grev yapmıyor” karşılığını aldım. Doğru: İnsanlar örgütlenebilir, çalışma koşullarına itiraz edebilir, hak talebinde bulunabilir. Hayvanların böyle bir imkânı bulunmadığı için onlarla kurduğumuz ilişkilerde insanın sorumluluğu daha da artar. Yine de çalışma ile sömürünün ne demek olduğunu ve sömürü ilişkisi değiştiğinde insanların ya da hayvanların yaşamlarının nasıl korunacağını tartışabiliriz. Kendra Coulter ile Blattner, Coulter ve Kymlicka’nın yayımladığı çalışmalar, hayvan emeğine ilişkin görüş ayrılıklarını gösteriyor.[12]

Buradan atların yeniden faytonlara koşulması gerektiği sonucunu çıkarmıyorum. Acı veren çalışmaya son verilirken hayvanların sonraki yaşamı da güvenceye alınmalıdır. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütünün standartları, çalışan at, eşek ve katırların çalışma hayatının sona ermesinde terk edilmelerine karşı önlemleri de kapsıyor.[13] New York Belediye Meclisinin 22 Ekim 2026'da kabul ettiği Romanch's Law düzenlemesi, mevcut fayton ruhsatlarının 31 Mayıs 2028'de sona ermesini, atların kesim amacıyla veya başka fayton işletmelerine devrinin yasaklanmasını öngörüyor. At sahipleri hayvanlarını kendilerinde tutabilecek; çalışanlar için 1 Nisan 2027'ye kadar geçiş planı hazırlanacak. Ancak atların yaşam boyu bakımının nasıl finanse edileceği ve denetleneceği, geçiş planıyla somutlaşması gereken konular arasında. Düzenlemenin uygulamadaki sonuçlarını henüz bilmiyoruz.[14] Belediye Meclisince kabul edilen metin, belirli geçici etkinlikler için özel izin istisnası da içeriyor; bu nedenle düzenleme, atların her türlü kullanımını sona erdiren genel bir yasak niteliğinde değildir. Bu nedenle atların nereye yerleştirileceğini, bakım sorumluluğunu kimin üstleneceğini ve çalışanların geçiminin nasıl korunacağını izlemeliyiz.

Hayvanların korunmasında olduğu gibi doğanın korunmasında da kararların yalnızca amacına değil, uygulanışına ve sonuçlarına bakmalıyız. Ekokırımın suç sayılması tartışılırken de doğaya verilen zararın kimlerin kararlarıyla ortaya çıktığı araştırılmalıdır. Bir maden işletmesinde zararlı faaliyete kim karar verdi, kim uyguladı, kimin bunu önleme yetkisi vardı? İşletme sahibinin, yöneticilerin ve sahada çalışan mühendisin yetkileri, fiilleri ve kusurları ayrı ayrı belirlenmelidir. Ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi bunu gerektirir.[15] Doğayı korumak amacıyla getirilen bir ceza hükmü, gerçek karar vericilerin sorumluluğunu gizlerken bütün yükü alt kademedeki çalışanlara bırakamaz.

Hedef ile yol birbirinden koparsa

Özgürlüğü savunmak, bugünkü yaşamı görmezden gelmek değildir. İdam cezasına karşı çıkmamız, hapishanelerdeki koşulları doğru bulduğumuz anlamına gelmez. Tarihte insanların öldürülmek yerine köleleştirilmiş olması da köleliği haklı kılmaz. Her iki örnek, bugünkü tehlikeler karşısında alınan önlemlerle ulaşmak istediğimiz özgür yaşam arasındaki farkı hatırlatır. Kadınların özgürlüğünü gelecekteki bir devrime ertelemek nasıl yanlışsa, hayvanların yaşamını güvenceye almayı da geleceğe bırakamayız. Özgürleşmenin yolu, bugünkü canlıların yaşamını tehlikeye atan bir uygulamaya dönüşmemelidir.

Eleştirmek, birbirimizi susturmak değildir

Toplumsal mücadelede de amaç, yöntem ve sonuç bir arada düşünülmeli. Ne her uzlaşma teslimiyettir ne de her keskin söz devrimcilik. Eleştiriyi hakaretle karıştırdığımızda arkadaşlarımızı da kaybediyoruz; kendi çevremize konuşup haklı olduğumuzu ilan etmekle yetiniyoruz. Oysa yoldaşlık, birbirimizin yanılabileceğini kabul ederken birbirimize karşı sorumluluk da taşımaktır. Duygu gereklidir, fakat düşüncenin yerini almamalıdır.

Ferruh Tunç’la yaptığımız “Konuşmanın Üç Hâli” söyleşisinde Schopenhauer’ın tartışmayı kazanma çabasını, Rancière’in söz hakkı sorununu ve Sennett’in birlikte düşünme anlayışını konuşmuştuk.[16] Bana göre bir tartışmanın değeri, karşı tarafı susturmasında değil, başlangıçta göremediğimiz bir şeyi göstermesindedir. Kendimizi yanlışlayabilecek olgulara da kulak vermeliyiz.

Ben komünist değerlerle düşünen bir insanım. Özgürlüğü gelecekteki bir toplumun vaadine bırakmıyorum. Hayvan hakları mücadelesini de bu nedenle sorguluyorum: Adalar'da ve Antalya'da faytonlar kaldırıldı; peki, atlar şimdi nerede, hangi koşullarda yaşıyor? Bu soruyu sormak faytonculuğu savunmak değildir. Hayvanların yeniden nasıl çalıştırılacağını değil, çalışmadıklarında da nasıl yaşayabileceklerini düşünmeliyiz. Ekolojik, demokratik ve komünist bir toplum, insanların özgürlüğünü, diğer canlıların yaşamını ve doğanın korunmasını birlikte ele almalıdır. Hayvanları kurtardığımızı söylüyorsak önce onların hayatta kalıp kalmadığına bakmalıyız. Çünkü korunması gereken, yalnızca onların özgürlüğü değil, o özgürlüğü yaşayabilecekleri hayatın kendisidir.

Dipnotlar ve kaynaklar:

[1] İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), 3 Mayıs 2021 tarihli açıklama; Anadolu Ajansı, “İBB’den Adalar’ın atlarıyla ilgili açıklama”.
https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/ibbden-adalarin-atlariyla-ilgili-aciklama/2227766

[2] Mehmet Çınar, “Antalya’da sahiplendirilen 40 attan 2’si öldü, 2’si çalındı, 3’ü kayıp”, Demirören Haber Ajansı (DHA), 6 Haziran 2021.
https://www.dha.com.tr/gundem/antalyada-sahiplendirilen-40-attan-2si-oldu-2si-calindi-3u-kayip-1830907

[3] Arthur Schopenhauer, Ahlakın Temeli Üzerine (On the Basis of Morality), özellikle merhamet ve hayvanlara ilişkin bölümler; Fyodor Dostoyevski, Suç ve Ceza, I. Kısım, Bölüm V; Friedrich Nietzsche'nin Torino'daki at anlatısının tarihsel güvenilirliği için bkz. Laura McMahon, Animal Worlds: Film, Philosophy and Time, Edinburgh University Press, 2019, Bölüm 3. Horace McCoy, They Shoot Horses, Don't They? (Atları da Vururlar), 1935; Sydney Pollack (yön.), They Shoot Horses, Don't They? (Atları da Vururlar), ABD, 1969.

[4] Tom Regan, The Case for Animal Rights, University of California Press, 1983; Gary L. Francione, Animals, Property, and the Law, Temple University Press, 1995.

[5] Karl Marx, Kapital, C. I, Bölüm 7 (insanın doğayla kurduğu emek ilişkisi); Gotha Programının Eleştirisi, I. Bölüm (üretim, bölüşüm ve ihtiyaç ilkesi); 1844 Ekonomi ve Felsefe Elyazmaları, “Yabancılaşmış Emek” (insan-doğa ilişkisi).

[6] Lincoln Taiz vd., “Plants Neither Possess nor Require Consciousness”, Trends in Plant Science, C. 24, S. 8, 2019, s. 677–687. DOI: 10.1016/j.tplants.2019.05.008.

[7] Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Terrestrial Animal Health Code, Bölüm 7.1 ve 7.12 (hayvan refahı ve çalışan hayvanların korunması).
https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/

[8] Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Terrestrial Animal Health Code, Bölüm 7.12, m. 7.12.4, “Criteria or measurables for the welfare of working equids”; Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN), “Sustainable Use of Wild Species”, Ocak 2025. WOAH: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_aw_working_equids.htm

IUCN: https://iucn.org/resources/issues-brief/sustainable-use-wild-species

[9] Dünya Tabipler Birliği, Helsinki Bildirgesi, 2024; WOAH, Terrestrial Animal Health Code, Bölüm 7.8, “Use of Animals in Research and Education”, özellikle m. 7.8.3.

[10] Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), “Just Transition in Agrifood Systems”, 2025; Thornton vd., “Options for a Just Transition for Livestock under Climate Change”, Outlook on Agriculture, 2025. DOI: 10.1177/00307270251365668.

[11] Sue Donaldson ve Will Kymlicka, “Animals and the Frontiers of Citizenship”, Oxford Journal of Legal Studies, C. 34, S. 2, 2014, s. 201–219. DOI: 10.1093/ojls/gqu001.

[12] Charlotte E. Blattner, Kendra Coulter ve Will Kymlicka (ed.), Animal Labour: A New Frontier of Interspecies Justice?, Oxford University Press, 2019. DOI: 10.1093/oso/9780198846192.001.0001; Kendra Coulter, Animals, Work, and the Promise of Interspecies Solidarity, Palgrave Macmillan, 2016. DOI: 10.1057/9781137558800.

[13] Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Terrestrial Animal Health Code, Bölüm 7.12, özellikle m. 7.12.11, “End of Working Life”.
https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_aw_working_equids.htm

[14] New York Belediye Meclisi (New York City Council), “Speaker Julie Menin and the New York City Council Pass Historic Romanch’s Law to Phase Out Horse Drawn Carriage Industry”, 22 Ekim 2026; “NYC Council Casts Major Votes on Animal Welfare, Housing, and Affordability”, 22 Ekim 2026. Romanch’s Law, 943-A numaralı düzenleme (Introduction 943-A): Faytonculuğun 1 Haziran 2028'e kadar aşamalı olarak sona erdirilmesi, atların kesim veya başka fayton işletmelerine devrinin yasaklanması ve çalışanlar için 1 Nisan 2027'ye kadar geçiş planı hazırlanması.

Ayrıntılı açıklama: https://council.nyc.gov/press/2026/10/22/3306/

Genel açıklama: https://council.nyc.gov/press/2026/10/22/3309/

[15] 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 20 (ceza sorumluluğunun şahsiliği); Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), 27. Dönem, 2/4782 esas numaralı ekokırım kanun teklifi, 12 Aralık 2022.

[16] Ferruh Tunç, “Konuşmanın Üç Hâli: Schopenhauer, Rancière ve Sennett Üzerine Bir Okuma”, Cumhuriyet Kitap, 13 Ağustos 2026, s. 12; ilgili söyleşi:
https://youtu.be/M4Cd2voozhU